گەر ماددەی "140" يش نەبێ , كەركوك هەر كوردستانە ... وتار
گەر ماددەی 140 يش نەبێ , كەركوك هەر كوردستانە
ن/ كەريم قەڵایی
بيَطومان هةردةم كورد زؤرينةي ثيَكهاتةي شاري كةركوك بوة , سةرةرِاي سياسةتي (بةعةرةب كردن , بةعسي كردن , دوور خستنةوة , كؤض ثيَكردن , ثةرتةوازة كردن) طوشاري زؤرةمليَي رذيَمي لةطؤرنراو لة هةمبةر دانيشتواني ئةم شارة . ناضاري ريَثيَواني دةكرن بةرةو دةزطا داثلَؤسيَنةرة كةي بيَ سةرمانة , بةزؤري زؤر داري دروشمي (القدس عربية , فلسطين عربية) ثيَيان دةوتنةوة . بةلآم كةركوك بةدريذايي ميَذوو هةر كورد بووة و مؤركي كوردايةتي ليَ نةسرِاوةتةو و سةلماندني راستيةكان لة مةرِ كوردستاني بووني كةركوك لةفةرهةنطي طةليَك لة ولآتاني دةر و بةر و لة ضةندين سةرضاوةي ميَذووييدان بؤنمونة لة فةرهةنطي تورك دا واتا (قاموس الاعلام التركي) كة تيدا هاتووة دةلَيَ كةركةك شاريَكي كوردية ناوةندي سةنجةقي ليواي شارةزورة دانيشتوانةكةي دةطاتة 000/30 كةس لة نيَوانياندا 22500 كوردة ئةواني تر عةرةب و توركمانن وة ليَ 760 جولةكة و 460 كلداني ئةم ئامارةش لة سالَي 1896 ئةنجام دراوة , كة ئةوة دةطةيةنيَ كة كورد 75% دانيشتواني كةركوك بووة بؤ ئةم راستييةش هةريةك لة توركيا و بريتانيا لة كؤنطرةي لؤزاندا (1922 - 1923) هةروةها بةلَطةي ئةوذمارانةن لةمةرِ دانيشتواني ئةم شارة , بةلآم لة قةزة و ناحييةكان و سةرجةم ديَهاتةكاني ليواي كةركوك جطةلة شاري كةركوك (ناوةند) لةسةرذميَري سالَي 1957 ئةوانةي كةوا بةزماني كوردي كة زماني دايكة (لغة الام) , (55%) لة كؤي دانيشتوانن بةلآم لة سةرذميَري سالَي 1947 كة يةكةم ئةزموني حكومةتي ئيَراقة كؤي دانيشتواني كةركوك (900,285) كةس بووة لةسةر بنةماي طةشة كردني نةتةوايةتي , بةلآم (س . ج . ئةمؤندز) كة ئةو دةمة لة وزارةتي ناوخؤي ئيَراقدا تايبةت بوو بؤ كار و باري كورد , لة سالآني 1935 – 1945 لة ثةرتوكي كورد و تورك و عةرةب بلآوي كردؤتةوة لة بؤضوني خؤيدا لة مةرِ ذمارةي كورد تيَدا هاتووة ليواي كةركوك لةسةر بنةماي زماني دايك ئاماذةدةدا بةناسنامةيي و كةنةتةوةي كوردة لة ليواي كةركووكدا , بيَشك ئةمةش بةلَطةيةكي بةهيَزة بةرطري دةكا لة دذي ئةو هةولَة دزيَوانة كة طومان لةوة دةكةن كورد زؤرينةي دانيشتواني كةركوك بيَت . هةروةها طةليك لة نووسةران بةو راستييةيان زانيوة , ئةوةتانيَ ميَذوونووسي عةرةب عبدالرزاق الحسني تايبةت لة مةر شاري كةركوكدا باس لة دانشيتواني ئةم شارة ديَرينةمان دةكا و ئاماذةي داوة بة دانيشتواني بة سيَ رةطةز (كورد , توركمان , عةرةب) بةلآم ريَذةي زؤرينةي تةواو ئاماذةي بةكورد دةدا , ضونكة زؤربةي هؤزةكاني ئةم ليواية لة كوردن . لة دةرخستنيَكي سةرذميَري دانيشتواندا لة سالَي 1957 هةروةها زؤرينة ديسانةوة كورد بووة لة ليواي كةركوكدا . باليَرةدا بوار بدةين بةو ذمارانة كةباس كةركوك دةكا و ثةردة لة سةر ئةو درؤ شاخدارانة لادةدا كةوا ضةند لايةنيَكي شؤظيني و زياد رةوي زؤر ثروثاطندة لة دذي طةلي كورد دةكةن كة طةيشتؤتة ئةو رادةية , كةركوك شاريكي (توركمانية) كةضي راستيةكان دةركةوت ئةوذمارانة كةتةنانةت خؤيانيش ضةواشة دةكا ضونكة هةمووي ساختةبوون هةرلةكاتي عوسمانليةوة تا داناني ليَذنةي عةسبةي ئومةم هةموو راستيةكان ثؤشيبوو وةليَ سةرذميَريَكاني سالآني (1920 - 1950 - 1970 ... هتد ) وةئةم راستيةش هةروةها روونبوةوة لة نيَو دانيشتواني ليواي موسلَ دا . كةركوك لة فةرهةنطي راطةياندندا واتا (قاموس الاعلام) كة لة كؤتايي سةدةي نؤزدةهةمدا دةرضووة لةكاتي عوسمانليدا , بةثيَي بةرِيَوةبةرايةتي زانياري عوسمانلي تيَيدا هاتووة لة ضوار بةشدا سيَ بةشي شاري كةركوك كورة ئةوةشي ماوة ثيَكاتووة لة (عةرةب و توركمان و مةسيحي ... هتد) كةواتة لة كاتي عوسمانليدا سيَ بةشي كةركوك كوردن , لةسةر ذميَري توركيدا ئيسمةت ثاشا ئةنيونؤ بةرِيَذةي هةزارةها باس دةكا بةمشيَوةية :يةكةم:كورد 830/281توركمان 210/146عةرةب 280/43 كةواتا ذمارةي كورد بة رِيَذةي 112 ,400 زياترة لة عةرةب و توركمان .دووةم : كورد ...,97توركمان ...,79 عةرةب ...,8 ليَرةدا تةنانةت (ئيسمةت ثاشاش) داني ثيَدا دةنيَ كة كورد زياترة لة كؤي عةرةب و توركمان (ثيكةوة) لة شاري كةركوك . ئةو سةرذميَريانةي كة لة سالآني 1922 و 1924 لة ئيَراق و شاري كةركوكدا كراوة دةر ئةنجامةكةي بةم شيَوةيةية : كورد 500, 47عةرةب 150, 34توركمان 100, 26ئةم ئامارانةش ئةوة ثيشان دةدةن كة كورد زؤرترن لة توركمان بة ريَذةي 21400 هاةلآتي . خؤ ئةطةر بيَت و ئةو قةزا و ناحية كوردييانة كة وا لة كةركوك دا برِاون بخريَنةوة سةر بةتةواوي قةزاكان خورماتوو , كةلار , كفري , ضةمضةمالَ ئةوا ريَذةي كورد لة بةرامبةر عةرةب توركماندا جياوازييةكا رون ئاشكراية كة كورد طةليَك لةوان زؤرترن . سةر ذميَري ئيَراق لة سالَي 1977 , ئةم سةرذميَريية لةداوي ضوارة سالَ لة سياسةتي دوور خستنةوة و ثةرتةوازة كردن لةدذي جووتيارة كوردةكان ثةيرِ ةو كرا بةناو ئةوةي ديَهاتةكانيان نزيك بة بؤرِيية نةوتةكانن , هةروةها دةركردني هةزارةها كريَكاري كورد لة كؤمثانياي نةوت و فةرمانطةكاني تردا . لة بةرامبةري ئةو كردةوة شؤظينية جيَنشين كردني دةيان هةزار عةرةب لة ناوضةكةدا سةرةرِ ئةم كردارةش ناوةندي قةزاي كةركةك بةم شيَوةيةية :عةرةب 49 , 38 % كورد 12 , 38 %توركمان 4 , 12 %ثاريَزطاي كةركوك (محافظة التأميم) سالَي 1977 : عةرةب 4 , 44 % 755 / 218 كورد 5 , 37 % 875 / 184 توركمان 3 , 16 % 347 / 80 بةطويَرةي سةر ذميَري سالَي 1970 وةلة دواي جيَبةجيَ كردني سياسةتي فاشيستيانةي بة عةرةب كردن و ثاكتاوي نةذادي ذمارةي دانيشتووي شاري كةركوك بةمشيَوةية بووة :عةرةب 171 , 147 61 , 39 % كورد 754 , 139 62 , 37 % توركمان 736 , 82 27 , 22 % سةرضاوة : طؤظاري بانة رِؤذ , ذمارة 24